start     subskrypcja     konkursy     polecamy     pobierz     audiodeskrypcja     przetargi i oferty pracy    
       
mixcloud   youtube   twitter   facebook   english version   
ARMIA KRAJOWA  >  BIOGRAMY  >  SZCZEGÓŁY
Tumanowicz Walerian (1884-1947)
ps. "Jagodziński", "Jagra"

Urodził się 1 marca 1894 w Bilowie na Bukowinie w ziemiańskiej rodzinie ormiańskiej. Uczęszczał do 6 klas gimnazjum w Czerniowcach i Wiedniu gdzie złożył egzamin maturalny. Ukończył kurs abiturientów na Akademii Handlowej we Wiedniu. Studia w Akademii ukończył po wojnie.

Wraz z wybuchem I wojny światowej wstąpił do legionów Polskich. W szeregach 3. pułku piechoty Legionów walczył w wojnie polsko ukraińskiej i wojnie polsko bolszewickiej.

Po wojnie ukończył szkołę oficerską uzyskując awans oficerski. Służył w Wilnie, Rykontach, Trokach i Białymstoku. Od 1932 r. służył w Korpusie Ochrony Pogranicza. Aktywny społecznie, uczestniczył w budowie szkół, wspierał ruch harcerski. Był szefem wydziału w Naczelnej Komendzie Legii Akademickiej. Przed wybuchem II wojny światowej został awansowany na stopień majora.

We wrześniu 1939 r. dowodził początkowo I batalionem 146. pułku piechoty. Uczestniczył w bitwie pod Kutnem. Pod koniec kampanii dowodził I batalionem odtworzonego 43. pułku piechoty w Kombinowanej Dywizji Piechoty gen. Jerzego Wołkowickiego.

Od pierwszych dni włączył się w tworzenie struktur konspiracyjnych. Na polecenie Komendanta Okręgu ZWZ AK płk Juliana Filipowicza przystąpiła do organizowania Inspektoratu ZWZ-AK Mielec ( zostając inspektorem ). Był inicjatorem akcji oswobodzenia więzienia w Mielcu i uwolnienie 132 żołnierzy AK. Na podstawie podejrzenia o rzekome tolerowanie akcji o cechach przestępczych został odwołany 25 lutego 1944 r. ze stanowiska inspektora. Do końca wojny przebywał w Krakowie.

Po rozwiązaniu AK włącza się do "Nie", Delegatury Sił Zbrojnych i WIN.

W 1946 r. zamieszkał Jeleniej Górze. Został aresztowany 22 października 1946 r. w Krakowie. Był jednym z 17 oskarżonych w procesie II Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość i członków Polskiego Stronnictwa Ludowego w Krakowie. W czasie ciężkiego śledztwa i procesu zachował godną postawę. W czasie procesu powiedział: "Z krwi jestem Ormianinem, z duszy i przekonań Polakiem..."

Wyrokiem Sądu Wojskowego z dnia 10 września 1947 został skazany na karę śmierci. Wyrok wykonano 13 listopada 1947 roku w więzieniu przy ul. Montelupich (tego samego dnia zostali straceni inni skazani: Józef Ostafin i Alojzy Kaczmarczyk).

Pochowany został na nieoznaczonej kwaterze na Cmentarzu Rakowickim przy ul. Prandoty.

Odznaczony:
Krzyżem Walecznych - czterokrotnie
Krzyżem Zasługi,
Krzyżem za Wojnę,
Krzyżem Niepodległości,
Medalem Dziesięciolecia.

W 1995 r. Rada miasta Krakowa podjęła uchwałę o nadaniu jego imię jednej z ulic. Grób symboliczny Waleriana Tumanowicza znajduje się na Wojskowych Powązkach w Warszawie.

Robert Springwald

Wybrana literatura:
Zdzisław Zblewski, w: Konspiracja i opór społeczny w Polsce 1944-1956. Słownik biograficzny, t. II, Kraków- Warszawa-Wrocław 2004;
Mogiła pod śmietnikiem. Tygodnik Powszechny 28 lutego 2013;
Krok do ekshumacji szczątków bohaterów. Dziennik Polski. 5 maja 2014.

wstecz



              Muzeum Armii Krajowej im. Generała Emila Fieldorfa - Nila