start     subskrypcja     konkursy     polecamy     pobierz     audiodeskrypcja     przetargi i oferty pracy    
       
mixcloud   youtube   twitter   facebook   english version   
ARMIA KRAJOWA  >  BIOGRAMY  >  SZCZEGÓŁY
Sztumberk-Rychter Tadeusz (1907-1972)
ps. "Miłosz", "Tadeusz", "Żegota"

Urodził się 19 sierpnia 1907 w Koluszkach. Po wybuchu I wojny światowej rodzina została ewakuowana w głąb Rosji do Czerepowa ponieważ jego Ojciec był zawiadowcą stacji kolejowej.

Od 1917 r., uczył się w Polskiej Macierzy Szkolnej w Moskwie. Po powrocie do kraju w roku 1918 zamieszkał we Włocławku, gdzie ukończył Gimnazjum zdając gdzie w czerwcu 1927 r. świadectwo dojrzałości. Podjął w 1927 studia na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Zmuszony jednocześnie pracować zarobkowo, wobec wczesnej śmierci rodziców. Od 1927 r., był redaktorem odpowiedzialnym i redaktorem kroniki miejskiej w piśmie "Słowo Katolickie", organie Kurii Diecezjalnej, a od 1928 r., organie prasowym Chrześcijańskiej Demokracji. W maju 1929 r. przerwał studia ze względów materialnych.

W okresie od sierpnia 1929 do sierpnia 1930 r., odbył służbę wojskową w Wołyńskiej Szkole Podchorążych Rezerwy Artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, praktyki odbywał w 4 pal w Inowrocławiu.

Przerwane przed kliku laty studia wznowił w października 1930 na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim rok później uzyskując dyplom uniwersytecki.

Powrócił do służby w artylerii w Szkole Podchorążych artylerii w Toruniu. 15 sierpnia 1933 r., promowany do stopnia podporucznika artylerii z przydziałem do 5 DAK w Krakowie na stanowisko dowódcy plutonu.
 
Od 1935 r., pełnił kolejno funkcje: adiutanta dywizjonu i dowódcy plutonu łączności. Po przeniesieniu w maju 1939 r., 5 DAK z Krakowa do Oświęcimia pełnił jednocześnie funkcję oficera placu w Oświęcimiu. Wiosną 1939 r., będąc dowódcą baterii zdał egzaminy do Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie, ale wybuch wojny uniemożliwił mu podjęcie studiów.

W Wojnie Obronnej 1939 r., walczył jako II oficer sztabu artylerii dywizyjnej 6 DP Armii "Kraków". Przeszedł cały szlak bojowy 6 DP. 20 września, podczas walk na Lubelszczyźnie dostał się do niewoli niemieckiej, wraz z całym sztabem 6 DP. Przebywał w przejściowym obozie jenieckim w Bochni, skąd na początku października 1939 r., zbiegł w przebraniu kobiety.

Od listopada 1939 włączył się w walkę konspiracyjna zostając oficerem do zleceń płk Tadeusza Komorowskiego Komendanta Organizacji Wojskowej Krakowa, a od stycznia 1940 r., Komendanta Obszaru nr IV Kraków-Śląsk ZWZ. Od lutego 1940 r., był oficerem ewidencji Oddziału II Komendy Obszaru Kraków-Śląsk ZWZ. Formalnie był wówczas wspólnikiem Bohdana Millera, prowadzącego kancelarię adwokacką przy ul. Długiej w Krakowie. Zagrożony aresztowaniem, w dniu 31 sierpnia 1940 r., wyjechał do Warszawy.

Od września 1940 r., pełnił funkcję szefa Oddziału II Sztabu Komendy Okręgu ZWZ Warszawa-Województwo. 22 stycznia 1941 r., rozkazem KG WZ nr L.12/BP, został awansowany do stopnia kapitana służby stałej artylerii. Po reorganizacji okręgu, w okresie od stycznia do marca 1942 r., był szefem Oddziału II Sztabu Komendy Obszaru Warszawskiego ZWZ/AK. Od kwietnia 1942 r., pełnił funkcję zastępcy szefa Oddziału II Sztabu Komendy Obszaru Warszawskiego AK (ppłk Czesława Czajkowskiego "Szeremety") do spraw wywiadu ofensywnego.

Od jesieni 1942 r., zastępca szefa Wydziału Techniczno-Legalizacyjnego kpt. Juliana Kozłowskiego w Oddziale I (Organizacyjnym) KG AK. W maju 1943 r., zorganizował w Warszawie oddział partyzancki, na czele którego wyruszył następnie na Zamojszczyznę, używając pseudonimu "Żegota". Oddział ten, od lipca 1943 r., dowodzony przez por. Adama Haniewicza "Woynę" występował tam pod nazwami: "Kompania Warszawska", Kompania Południe", "Kompania Woyna".
 
Od kwietnia 1943 r., był jednocześnie zastępcą kpt./mjr Stanisława Prusa "Adama", dowódcy Oddziałów Dywersji Bojowej Inspektoratu AK Zamość, a od 30 listopada 1943 r., dowódcy OP 9 AK.

We wrześniu 1943 r., kierował akcją uwolnienia 72 więźniów z więzienia w Biłgoraju. W grudniu 1943 r., został z powrotem przeniesiony do Warszawy. Początkowo miał być szefem sztabu Komendy Okręgu Polesie, ostatecznie jednak zajął analogiczne stanowisko w Okręgu Wołyń AK.
Od 28 lutego 1944 r., był szefem sztabu 27 WDP AK. 11 kwietnia 1944 r., został awansowany do stopnia majora służby stałej. W okresie od 4 maja do 15 lipca 1944 r., pełnił obowiązki dowódcy 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK, prowadzącej wówczas ciężkie walki na Polesiu Wołyńskim.

Po przejściu dywizji na Lubelszczyznę i objęciu nad nią dowodzenia przez płk Jana Kotowicza, ponownie był szefem sztabu 27 Wołyńskiej Dywizji Piechoty AK. Funkcję tą pełnił do 25 lipca 1944 r. 6 sierpnia 1944 r., podczas przedzierania się do walczącej Warszawy, został w Józefowie aresztowany przez NKWD i uwięziony w Lublinie, skąd został wywieziony, w dniu 14 września 1944 r., samolotem do obozu w Charkowie, a następnie 4 stycznia 1946 r., do obozu nr 178 - 454 w Riazaniu - Diagilewie. 6 lipca 1947 r., został wywieziony do obozu nr 158 w Czerepowcu, a 18 lipca odesłany do obozu nr 150 w Griazowcu, skąd zbiegł w dniu 11 sierpnia 1947 r.

Zatrzymany w grudniu 1947 r., przez MGB ZSRR i odesłany do obozu nr 44 w Obwodzie Kaliningradzkim, skąd odesłano go, w dniu 30 stycznia 1948 r., do obozu przejściowego nr 284 w Brześciu n/Bugiem. Repatriowany do Polski, w dniu 12 kwietnia 1948 r., przez obóz PUR w Białej Podlaskiej.

Po powrocie do Kraju zamieszkał w Warszawie. Od czerwca 1948 r., pracował jako urzędnik w Centrali Zbytu Węglowego w Katowicach - Oddział w Warszawie, ostatnio na stanowisku kierownika Wydziału Administracyjno-Gospodarczego.
 
Od lutego 1951 r., pracował jako starszy inspektor Wydziału Administracyjno-Gospodarczego w Centralnym Zarządzie Uzdrowisk Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej. Od kwietnia 1952 r., był zatrudniony w "INCO", jako pracownik fizyczny, a od marca 1953 r., pracownik umysłowy.

Działał w Stowarzyszeniu PAX. Był członekiem zarządu Okręgu ZBOWiD w Warszawie. W 1968 r., został zweryfikowany w stopniu podpułkownika.

Zmarł 14 marca 1972 r., w Warszawie i został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim.

Wydał swoje wspomnienia pt.: "Artylerzysta Piechurem" oraz wiele publikacji i artykułów poświęconych działalności w ZWZ/AK. Były wśród takie tytuły jak: "Akcja w Biłgoraju", "Płk Jan Kiwerski - Oliwa", "Wyprawa na Zamojszczyznę", czy "Odbicie więźniów z Biłgoraja".

Odznaczony
Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari V kl.
Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie)
Krzyżem Walecznych (czterokrotnie)
Krzyżem Zasługi z Mieczami
Krzyżem Partyzanckim
Medalem "Za zasługi dla obronności kraju"

Robert Springwald

Bibliografia
Józef Turowski, "Pożoga. Walki 27 Wołyńskiej Dywizji AK", Wyd. PWN, Warszawa 1990
Michał Fijałka, 27 Wołyńska Dywizja Piechoty Armii Krajowej, Wydawnictwo PAX, 1987 s. 166-167
Andrzej Krzysztof Kunert: Słownik biograficzny konspiracji warszawskiej 1939-1945 Warszawa1987, T.2. s. 177-179.

wstecz



              Muzeum Armii Krajowej im. Generała Emila Fieldorfa - Nila