start     subskrypcja     konkursy     polecamy     pobierz     audiodeskrypcja     przetargi i oferty pracy    
       
mixcloud   youtube   twitter   facebook   english version   
ARMIA KRAJOWA  >  SŁOWNIK  >  SZCZEGÓŁY
Państwo polskie w okresie międzywojennym english version

11 Listopada 1918 r. Polska odzyskała niepodległość. Rozpoczął się proces tworzenia państwowości. Tego dnia Józef Piłsudski przejął dowództwo nad wojskiem. 14 listopada przekazana została mu także władza polityczna. Cztery dni później powołany został I rząd odrodzonej Rzeczypospolitej Polskiej (RP), na którego czele stanął Jędrzej Moraczewski. 22 listopada wydano dekret dotyczący ustanowienia władzy reprezentacyjnej kraju do chwili rozpoczęcia prac przez Sejm Ustawodawczy - powołany został urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa. Stanowisko powierzono Józefowi Piłsudskiemu, którego czekała jeszcze batalia o ustalenie przebiegu granicy państwowej.

W 1922 r. terytorium Polski liczyło 388,6 tys. km2, które zamieszkiwało 27,2 mln obywateli (w 1939 r. ich liczba wzrosła do ok. 35 mln). Państwo podzielone było na 16 województw. Szczególny status otrzymało województwo śląskie, które posiadało szeroką autonomię - posiadało własny sejm, skarb i policję. Terytorium kraju zamieszkiwali przedstawiciele różnych narodowości. Szacuje się, że Polacy stanowili ok. 69% obywateli, Ukraińcy 14%, Żydzi 8%, Białorusini 4%, Niemcy 4%, osoby innych narodowości 1%. Początkowo władze starały się stosować politykę asymilacji państwowej - jednak nie przyniosła ona większych rezultatów. Kraj nie był również jednolity pod względem religijnym. Silne dążenia separatystyczne przejawiali Ukraińcy. Konstytucja gwarantowała takie same prawa wszystkim obywatelom, bez względu na narodowość.

Budowa państwa polskiego przebiegała od podstaw. Był to proces długotrwały w trakcie, którego trzeba było pokonać wiele trudności. Działania zbrojne wyniszczyły kraj, źle układały się stosunki z sąsiadami. Dużym problemem był brak pracy. Także stopień ubóstwa był wyższy niż w państwach Europy zachodniej. Poszczególne obszary kraju znacznie się między sobą różniły - kiedyś należały do 3 różnych państw. Dlatego też przeprowadzono unifikację takich dziedzin jak: prawo, oświata, administracja, czy finanse (od 1920 r. jedyną oficjalną walutą była marka polska, a od 1924 - złoty). W celu integracji obszarów wybudowano drogi i linie kolejowe. Różny był poziom rozwoju gospodarczego województw. Dużo gorsze stadium osiągnęła wschodnia część kraju. Dlatego też wkrótce obszar ten zaczęto określać mianem Polski B. W 1936 r. wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski stworzył plan inwestycyjny, którego celem było zniwelowanie różnic pomiędzy Polską A i B. W rezultacie przystąpiono do budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego (COP) - zlokalizowanego w okolicach zbiegu Wisły i Sanu. Powstały liczne ośrodki przemysłowe m.in. zakłady lotnicze w Mielcu, huta stali w Stalowej Woli, czy zakłady chemiczne w Dębicy. Dużym osiągnięciem tego okresu była również budowa miasta i portu w Gdyni.

Polska borykała się z problemami natury gospodarczej. Duże środki przeznaczano na wojsko, co przyczyniło się do ograniczenia wydatków państwa. Kłopoty finansowe i prowadzona przez rząd polityka monetarna doprowadziły do hiperinflacji - w 1923 r. za jednego dolara zapłacić trzeba było 6 mln marek. Ogólnie sytuacja gospodarcza kraju była ciężka. Od 1926 r. jej stan zaczął się poprawiać. Rozwój gospodarki przerwany został w 1929 r. Wybuchł kryzys o zasięgu światowym. Duża liczba przedsiębiorstw zbankrutowała. Wystąpiły tzw. nożyce cen (niskie ceny produktów rolnych, wysokie artykułów przemysłowych). Sytuacja materialna społeczeństwa była zła. Władze państwowe starały się zapobiegać temu m.in. poprzez oddłużanie gospodarstw, zwiększanie zamówień państwowych, czy organizację robót publicznych.

Pomimo trudności wiele dziedzin życia rozwijało się. Realizowany był obowiązek bezpłatnego, powszechnego nauczania. Czytania i pisania uczono również poborowych - problem analfabetyzmu nie do końca został jednak rozwiązany. Przeprowadzono reformę oświaty. Szkolnictwo, także akademickie, było na wysokim poziomie - udało się wychować pokolenie, które w czasie II wojny światowej udowodniło swój patriotyzm i bohaterstwo. Wprowadzone zostały reformy społeczne - m.in. 8-godzinny dzień pracy, ubezpieczenia od chorób, starości i wypadków. Powstały liczne stowarzyszenia społeczne zrzeszające m.in. kombatantów, mniejszości narodowe oraz młodzież - Związek Harcerstwa Polskiego. Poprawiał się poziom opieki lekarskiej i stan higieny społeczeństwa. Rozwijała się także kultura. W 1924 r. Nagrodą Nobla uhonorowany został pisarz Władysław Reymont za powieść Chłopi. Utwory literackie tworzyli m.in. Stefan Żeromski, Julian Tuwim, Kazimierz Wierzyński, Jarosław Iwaszkiewicz i Stanisław Witkiewicz ps. Witkacy. Obrazy malowali m.in. Tadeusz Makowski, Jacek Malczewski oraz Józef Pankiewicz. Jednym z wybitnych kompozytorów był Karol Szymanowski. Rozwijała się kinematografia - powstały takie filmy jak: Piętro Wyżej, Ada to nie wypada, Zapomniana melodia czy Trędowata. Do grona najpopularniejszych aktorów tego okresu zaliczyć można m.in. Eugeniusza Bodo, Adolfa Dymszę, Tolę Mankiewiczównę, Hankę Ordonównę, Jadwigę Smosarską. Sukcesy odnosili polscy naukowcy. W 1932 r. Zespół kryptologów: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski odczytał szyfry niemieckiej maszyny "Enigma". Konstruktorzy stworzyli jednego z najnowocześniejszych bombowców - PZL-37 "Łoś".

Życie polityczne II Rzeczypospolitej

W styczniu 1919 r. nowym premierem wybrany został Ignacy Paderewski W tym samym miesiącu odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego - równe, tajne, pośrednie, proporcjonalne i powszechne. Nadmienić przy tym trzeba, że Polska jako jedno z pierwszych krajów europejskich przyznała prawa wyborcze kobietom. Zwycięstwo w wyborach odniósł Związek Ludowo-Narodowy (ZLN). Dnia 20 lutego 1919 r. w życie weszła tzw. Mała Konstytucja, która stanowiła, że władzę ustawodawczą sprawuje sejm, któremu podlegają rząd i Naczelnik Państwa (stanowisko powierzono Piłsudskiemu). W dniu 17 marca 1921 r. uchwalona została Konstytucja (tzw. marcowa). Stanowiła ona, że RP jest krajem demokratycznym o ustroju wzorowanym na III Republice Francuskiej. Władzę wykonawczą sprawować miał rząd i prezydent, a ustawodawczą parlament - sejm i senat.

Wyboru prezydenta dokonywało Zgromadzenie Narodowe (posłowie i senatorowie). Kompetencje prezydenta były bardzo ograniczone. Konstytucja gwarantowała obywatelom RP szereg praw i wolności. Główną rolę w kraju sprawować miał sejm - co nazywano sejmokracją (m.in. wyłączna inicjatywa ustawodawcza, stanowienie prawa, uchwalanie budżetu). Wybory do parlamentu I kadencji odbyły się w listopadzie 1922 r. Zwycięstwo odniosła koalicja ZLN z Chrześcijańskim Związkiem Jedności Narodowej. Marszałkiem Sejmu wybrany został Maciej Rataj. Dnia 5.12.1922 r. na prezydenta powołano Gabriela Narutowicza, który wkrótce potem - 16 grudnia został zamordowany. Stanowisko powierzono Stanisławowi Wojciechowskiemu. Sytuacja polityczna w kraju była burzliwa. Przedstawiciele prawicy rozpoczęli rozmowy z członkami PSL "Piast". W ich rezultacie w 1923 r powstał rząd (zwany Chjeno-Piastem), na którego czele stanął Wincenty Witos. Gabinet ten wkrótce upadł. Podobny los spotkał rządy Władysława Grabskiego (1925) i Aleksandra Skrzyńskiego (1926).

W kraju panowała trudna sytuacja gospodarcza. Zbiegło się to z porażką dyplomatów polskich na konferencji w Locarno. Zbyt dobrze układały się stosunki niemiecko-sowieckie. 10 maja 1926 r. rząd tworzyć zaczął Wincenty Witos. Przeciwny temu był Józef Piłsudski, który zdawał sobie sprawę z sytuacji państwa. 11 maja ustępujący minister spraw wojskowych gen. Lucjan Żeligowski zarządził manewry w Rembertowie, a dowództwo nad zebranymi jednostkami powierzył Marszałkowi Piłsudskiemu. Żołnierze nie posłuchali rozkazu nowego ministra, który nakazał im powrócić do koszar.

Następnego dnia oddziały zajęły Pragę. Na moście Poniatowskiego doszło do rozmów Piłsudskiego ze Stanisławem Wojciechowskim. Zakończyły się one fiaskiem. Doszło do starć pomiędzy rządowymi siłami zbrojnymi a piłsudczykami. W dniu 14 maja prezydent, premier i ministrowie poddali się do dymisji. Zwyciężyli piłsudczycy, którzy zaczęli narzucać inny rodzaj sprawowania władzy - sanację moralną. Józef Piłsudski objął stanowisko ministra spraw wojskowych, rząd tworzyć zaczął Kazimierz Bartel. 31 maja 1926 r. parlament wybrał na prezydenta Piłsudskiego, który urzędu nie przyjął. W jego miejsce wybrano Ignacego Mościckiego. Dnia 2.08.1926 r. podpisana została nowelizacja konstytucji tzw. nowela sierpniowa - wzmacniająca pozycję rządu i prezydenta kosztem parlamentu. W październiku 1926 r. na czele nowego rządu stanął Józef Piłsudski, który od przewrotu majowego sprawował nieformalną władzę w państwie, opartą głównie na jego autorytecie osobistym (był nieprzerwanie ministrem spraw wojskowych i tylko sporadycznie premierem). Przedstawiciele Sanacji (obóz rządzący) utworzyli w 1928 r. Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR). W 1928 r. odbyły się wybory, w których ugrupowanie zwyciężyło - nie uzyskało jednak większości. Doszło do konfliktu pomiędzy rządem i BBWR a pozostałymi partiami. Ugrupowania lewicowe i centrolewicowe zacieśniły współpracę, której rezultatem było powstanie tzw. Centrolewu. Udało im się doprowadzić do upadku rządu Świtalskiego. Nowym premierem został Walery Sławek - jednak polityka rządu nie uległa większej zmianie. W 1930 r. w Krakowie odbył się kongres Centrolewu, na którym ogłoszono, że jednym z celów będzie "walka z dyktaturą Józefa Piłsudskiego". Wkrótce potem nowym premierem został ponownie Marszałek. Doprowadził on do rozwiązania parlamentu (posłowie utracili immunitet). Nocą 9/10.09.1930 r. władze aresztowały kilkunastu polityków związanych głównie z opozycją (m.in. W. Witosa) i uwięziono w twierdzy w Brześciu, z których większość została skazana prawomocnym wyrokiem na kary pozbawienia wolności i grzywny. Przedterminowe wybory wygrał BBWR. W 1934 r., po zamordowaniu przez ukraińskiego nacjonalistę ministra spraw wewnętrznych Bronisława Pierackiego, założony został obóz w Berezie Kartuskiej, który był miejscem odosobnienia do 3 miesięcy na podstawie decyzji administracyjnej.

Dnia 23 kwietnia 1935 r. podpisano nową Konstytucję, która wprowadzała ustrój prezydencki, jej art. 3 głosił: "Organami Państwa, pozostającymi pod zwierzchnictwem Prezydenta Rzeczypospolitej, są: Rząd, Sejm, Senat, Siły Zbrojne, Sądy, Kontrola Państwowa". Wydawane przez Prezydenta dekrety miały moc ustawy. Ograniczona została rola parlamentu. Zachowane zostały artykuły konstytucji marcowej, które gwarantowały podstawowe swobody obywatelskie. Jej postanowienia umożliwiały legalną ciągłość władz państwowych na uchodźstwie mimo okupacji całego terytorium Polski od 1939 r.

Dnia 12.05.1935 r. zmarł Józef Piłsudski. W obozie rządowym rozpoczęła się walka o władzę. Nowym Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych mianowano gen. Edwarda Śmigłego-Rydza. W 1935 r. odsunięto od władzy Walerego Sławka, który wcześniej rozwiązał BBWR. Zmieniono ordynację wyborczą z proporcjonalnej na większościową. Doprowadziło to do bojkotu wyborów przez partie opozycyjne. Zakończyły się one sukcesem przedstawicieli sanacji, która uzyskała w parlamencie zdecydowana większość. W 1936 r. powołany został rząd gen. Felicjana Sławoja Składkowskiego - ostatni przed wojną. W listopadzie 1936 r. gen. Śmigły-Rydz mianowany został Marszałkiem Polski. W lutym 1937 r. piłsudczycy stworzyli Obóz Zjednoczenia Narodowego, którego program zawierał sformułowania zbliżone do nacjonalistycznych.

Polityka zagraniczna prowadzona przez władze po przewrocie majowym była bardziej stanowcza. W 1932 r. Ministrem Spraw Zagranicznych został Józef Beck. Prowadził on politykę równowagi pomiędzy Niemcami a ZSRR - starano się utrzymywać poprawne stosunki z obydwoma sąsiadami. W 1932 r. podpisano pakt o nieagresji z ZSRR, a w 1934 r. z Niemcami deklarację o niestosowaniu przemocy. Beck wypowiedział ograniczający suwerenność Polski art. 12 tzw. małego traktatu wersalskiego. W 1938 r. od Czechosłowacji odzyskano Zaolzie (terytorium państwa wynosiło wówczas 389,7 tys. km2). Jesienią 1938 r. Joachim von Ribbentrop zaoferował Polsce przedłużenie paktu o nieagresji w zamian za włączenie Gdańska do Niemiec oraz przeprowadzenie przez ziemie polski eksterytorialnej drogi i linii kolejowej do Prus Wschodnich. Strona polska odrzuciła te propozycje. Wiosną 1939 r. władze brytyjskie i francuskie udzieliły państwu polskiemu gwarancji pomocy militarnej w razie wybuch wojny. Dnia 25.08.1939 r. podpisano sojusz z Wielką Brytanią.

6 dni później wojska niemieckie zaatakowały Polskę.

Katarzyna Mazur

Bibliografia:
1. Polska odrodzona...
1982, Polska odrodzona 1918-1939. Państwo, społeczeństwo, kultura; pod red. Jana Tomickiego, Wiedza Powszechna, Warszawa.
2. Tomaszewski Jan,
2005, Z. Landau, Polska w Europie i świecie 1918-1939, Wydawnictwo TRIO, Warszawa.
3. Gałęzowski Marek.
2011, II Rzeczpospolita [w:] Od niepodległości do niepodległości. Historia Polski 1918-1939; Instytut Pamięci Narodowej, Warszaw.
4. Polska...,
2009, Polska międzywojenna; pod red. K. Kucharczuk, wyd. Carta Blanca, Warszawa.
5. Kallas Marian,
1997, Historia ustroju Polski X-XX w; Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

wstecz



              Muzeum Armii Krajowej im. Generała Emila Fieldorfa - Nila